Կոռուպցիայի դեմ պայքարում Հայաստանի Հանրապետության ստանձնած միջազգային պարտավորությունները (1)

Կոռուպցիայի դեմ պայքարում Հայաստանի Հանրապետության ստանձնած միջազգային պարտավորությունները   (1)

Կոռուպցիայի դեմ պայքարի ոլորտում ՀՀ ստանձնած պարտավորությունները շարունակաբար ընդլայնվել են:
2004թ. հունվարին Հայաստանն անդամակցել է ԿԴՊՊԽ-ին, իսկ 2004 թ. հունիսին և դեկտեմբերին, ստորագրել և վավերացրել է Եվրախորհրդի «Կոռուպցիայի մասին» քրեական իրավունքի կոնվենցիան և «Կոռուպցիայի մասին» քաղաքացիական իրավունքի կոնվենցիան: Հայաստանը ներգրավված է նաև Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպության (ՏՀԶԿ)` նախկին խորհրդային 8 երկրների համար նախաձեռնած «Ստամբուլի հակակոռուպցիոն գործողությունների պլան» ծրագրում, որը կոչված է բարելավելու նշված երկրների հակակոռուպցիոն քաղաքականությունը միջազգային փորձագետների կողմից մշակված առաջարկությունների միջոցով:
ԵՀՔ շրջանակներում Եվրոպական միությունն ու Հայաստանը 2006 թ. վավերացրել են գործողությունների ծրագիր, որում կոռուպցիայի դեմ պայքարը ներառված է որպես գերակա ոլորտ: Հայաստանի գործողությունների ծրագրում հատուկ գերակայությունների մեջ ներառվել են 8 հակակոռուպցիոն միջոցառումներ, այդ թվում` պատշաճ քննության ապահովումը և կոռուպցիոն հանցանքների հետապնդումը, Քրեական օրենսգրքի համապատասխանեցումը միջազգային ստանդարտներին, դատավորների և դատախազների էթիկայի կանոնների մշակումը, պաշտոնյաների կողմից գույքի և եկամտի սխալ հայտարարագրման դեպքում պատասխանատվության սահմանումը, դատավորների աշխատավարձերի բարձրացումը և այլն: Այս գործողությունների ծրագրում նշված համարյա բոլոր միջոցառումները միաժամանակ ներառված են նաև ՄԱԿ-ի, ԵԽ-ի «Քրեական իրավունքի մասին» և «Քաղաքացիական իրավունքի մասին» կոնվենցիաներում, ԿԴՊՊԽ-ի ու ՏՀԶԿ-ի առաջարկություններում:
2005 թ. ՀՀ-ը ստորագրել է Միավորված ազգերի կազմակերպության «Կոռուպցիայի դեմ» կոնվենցիան (ՄԱԿԿԴԿ), որը վավերացվել է ՀՀ ԱԺ-ի կողմից, 2006 թ.: Լինելով ՄԱԿԿԴԿ անդամ՝ Հայաստանի Հանրապետությունը ենթարկվել է ՄԱԿ-ի Կոռուպցիայի դեմ պայքարի կոնվենցիայի իրականացման մոնիթորինգին:
2005 թ. ստորագրված ՆԱՏՕ-ի հետ ՀՀ Անհատական գործընկերության գործողությունների ծրագրով ՀՀ կառավարությունը պարտավորվել է ակտիվորեն մասնակցել ԿԴՊՊԽ-ի գործունեությանն ու իրականացնել ԿԴՊՊԽ-ի առաջարկությունները, իրականացնել ՀՌԻՄԾ-ն, ներդնել պետական պաշտոնյաների կողմից կոռուպցիայի կանխարգելման և հետապնդման հստակ և թափանցիկ հաշվետվողականության մեխանիզմ, բարելավել իրազեկումը կոռուպցիայի վերաբերյալ` պետական պաշտոնյաների ուսուցման և վերապատրաստման միջոցով:

Հայաստանը միացել է Բաց Կառավարման համագործակցությանը 2012 թ. ապրիլի 17-ին /պաշտոնական կայքէջն է՝www.ogp.am/: Բաց կառավարման համագործակցությունը  ստեղծվել է 2011 թվականի սեպտեմբերի 20-ին՝ 8 հիմնադիր երկրների (Բրազիլիա, Ինդոնեզիա, Մեքսիկա, Նորվեգիա, Ֆիլիպիններ, Հարավային Աֆրիկա, Միացյալ Թագավորություն, Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ) կողմից՝ թափանցիկ, հաշվետու և  արդյունավետ կառավարում իրականացնելու նպատակով: Հայաստանը, միանալով այս նախաձեռնությանը, ստանձնել է մի շարք պարտավորություններ, որոնց շարքում և կոռուպցիայի դեմ պայքարը:

ՄԱԿ-ի կոռուպցիայի դեմ կոնվենցիա

 ՄԱԿ-ի կոռուպցիայի դեմ կոնվենցիան ուժի մեջ է, ստորագրել է նաեւ Հայաստանը:
2005 թ. ՀՀ-ը ստորագրել է Միավորված ազգերի կազմակերպության «Կոռուպցիայի դեմ» կոնվենցիան (ՄԱԿԿԴԿ), որը վավերացվել է ՀՀ ԱԺ-ի կողմից, 2006 թ.:
Ներկայացնում ենք մի քանի դրույթներ, կոնվենցիան ամբողջությամբ կարելի է տեսնել սեղմելով  վերջում նշված հղումը:

Հոդված 16. Օտարերկրյա պաշտոնատար անձանց եւ միջազգային կազմակերպությունների պաշտոնատար անձանց կաշառելը

 1. Յուրաքանչյուր Պետություն պետք է ձեռնարկի այնպիսի օրենսդրական եւ այլ միջոցներ, որոնք կարող են անհրաժեշտ լինել, որ քրեական իրավախախտում ճանաչվեն օտարերկրյա պաշտոնատար անձին կամ միջազգային կազմակերպության պաշտոնատար անձին ուղղակիորեն կամ անուղղակիորեն` անձամբ պաշտոնատար անձի կամ այլ ֆիզիկական կամ իրավաբանական անձի համար որեւէ ոչ իրավաչափ առավելություն խոստանալու, առաջարկելու կամ տրամադրելու արարքները, երբ դրանք կատարվում են դիտավորությամբ` այն բանի համար, որ իր պաշտոնական պարտականությունները կատարելիս այդ պաշտոնատար անձը կատարի որեւէ գործողություն կամ չկատարի որեւէ գործողություն` միջազգային գործեր վարելու կապակցությամբ առեւտրային կամ որեւէ ոչ իրավաչափ այլ առավելություն ստանալու կամ պահպանելու համար։

 Հոդված 20. Ապօրինի հարստանալը

 Իր սահմանադրությունը եւ իր իրավական համակարգի հիմնարար սկզբունքները պահպանելու պայմանով` յուրաքանչյուր Մասնակից պետություն պետք է քննարկի այնպիսի օրենսդրական եւ այլ միջոցներ ձեռնարկելու հնարավորությունը, որոնք կարող են անհրաժեշտ լինել, որ որպես քրեական իրավախախտում ճանաչվի անօրինական հարստացման արարքը, երբ դա կատարվում է դիտավորությամբ, այսինքն՝ պաշտոնատար անձի ակտիվների նշանակալից ավելացումը, որը գերազանցում է նրա օրինական եկամուտները, եւ որը նա չի կարող խելամտորեն հիմնավորել։

Հոդված 23. Հանցավոր ճանապարհով ստացված եկամուտների լվացումը 

1. Յուրաքանչյուր Մասնակից պետություն, իր ներքին օրենսդրության հիմնարար սկզբունքներին համապատասխան, պետք է ձեռնարկի այնպիսի օրենսդրական կամ այլ միջոցներ, որոնք կարող են անհրաժեշտ լինել, որ որպես քրեական իրավախախտումներ ճանաչվեն հետևյալ արարքները, երբ դրանք կատարվում են դիտավորությամբ.

ա) i) գույքի փոխարկումը կամ փոխանցումը` գիտակցմամբ, որ այդպիսի գույքն իրենից ներկայացնում է հանցագործություններից ստացված եկամուտներ` այդպիսի գույքի հանցավոր աղբյուրը քողարկելու կամ թաքցնելու նպատակով կամ հիմնական իրավախախտման մեջ ներգրավված որևէ անձի օգնություն ցույց տալու նպատակով, որպեսզի նա կարողանա խուսափել իր արարքների համար պատասխանատվությունից.

ii) գույքի իրական բնույթը, աղբյուրը, գտնվելու վայրը, տիրապետման եղանակը, տեղափոխելը, գույքի նկատմամբ իրավունքները կամ նրա պատկանելությունը քողարկելը կամ թաքցնելը` գիտակցմամբ, որ այդպիսի գույքն իրենից ներկայացնում է հանցագործություններից ստացված եկամուտներ.

բ) իր իրավական հիմնարար սկզբունքները պահպանելու պայմանով՝

 i) գույք ձեռք բերելը, տիրապետելը կամ օգտագործելը` դրա ստացման պահին գիտակցելով, որ այդպիսի գույքն իրենից ներկայացնում է հանցագործություններից ստացված եկամուտներ.

ii) իրավախախտումներից որևէ մեկը կատարելու նպատակով մասնակցելը, առնչությունը կամ հանցակցության մեջ մտնելը, որոնք այդպիսին են ճանաչվել սույն հոդվածին համապատասխան, դրա կատարման փորձը, ինչպես նաև օժանդակելը, դրդելը, աջակցելը կամ դրա կատարման ժամանակ խորհուրդներ տալը։

2. Սույն հոդվածի 1-ին կետի իրականացման կամ կիրառման նպատակներով`

ա) յուրաքանչյուր Մասնակից պետություն պետք է ձգտի սույն հոդվածի 1-ին կետը կիրառել հիմնական իրավախախտումների ամենալայն շրջանակի նկատմամբ.

 բ) յուրաքանչյուր Մասնակից պետություն հիմնական իրավախախտումների շարքում որպես նվազագույնը պետք է ընդգրկի այն քրեական իրավախախտումների համապարփակ շրջանակը, որոնք այդպիսին են ճանաչված սույն Կոնվենցիայի համաձայն.

գ) վերը նշված «բ» ենթակետի նպատակներով հիմնական իրավախախտումները պետք է ներառեն այն իրավախախտումները, որոնք կատարվել են ինչպես շահագրգիռ Մասնակից պետության իրավասության շրջանակներում, այնպես էլ դրանից դուրս։ Այնուամենայնիվ, որևէ Մասնակից պետության իրավասությունից դուրս կատարված իրավախախտումներն իրենցից հիմնական իրավախախտումներ են ներկայացնում միայն այն պայմանով, որ համապատասխան արարքը քրեական իրավախախտում է համարվում այն պետության ներքին օրենսդրության համաձայն, որտեղ դա կատարվել է, և քրեական իրավախախտում կճանաչվեր այն Մասնակից պետության ներքին օրենսդրության համաձայն, որտեղ իրականացվում կամ կիրառվում է սույն հոդվածը, եթե այն կատարված լիներ այնտեղ.

դ) յուրաքանչյուր Մասնակից պետություն պետք է Միավորված ազգերի կազմակերպության Գլխավոր քարտուղարին տրամադրի իր այն օրենքների տեքստերը, որոնք ապահովում են սույն հոդվածի դրույթների իրականացումը, ինչպես նաև այդպիսի օրենքների հետագա ցանկացած փոփոխությունների տեքստերը կամ դրանց նկարագրությունները.

ե) եթե պահանջվում է Մասնակից պետության ներքին օրենսդրության հիմնարար սկզբունքներով, ապա կարելի է նախատեսել, որ սույն հոդվածի 1-ին կետում նշված իրավախախտումները չեն կիրառվում այն անձանց նկատմամբ, որոնք կատարել են հիմնական իրավախախտումը:

  Հոդված 24. Պարտակելը 

 Չխախտելով սույն Կոնվենցիայի 23-րդ հոդվածի դրույթները` յուրաքանչյուր Մասնակից պետություն պետք է քննարկի այնպիսի օրենսդրական եւ այլ միջոցներ ձեռնարկելու հնարավորությունը, որոնք կարող են անհրաժեշտ լինել, որ որպես քրեական իրավախախտումներ ճանաչվեն այն արարքները, որոնք կատարվում են դիտավորությամբ եւ այն իրավախախտումներից որեւէ մեկը կատարելուց հետո` առանց այդպիսի իրավախախտումներին մասնակցելու, որոնք այդպիսին են ճանաչվել սույն Կոնվենցիային համապատասխան. գույքը պարտակելը կամ անընդմեջ պահելը, եթե ներգրավված անձին հայտնի է, որ այդպիսի գույքը ստացվել է այն իրավախախտումներից որեւէ մեկի արդյունքում, որոնք այդպիսին են ճանաչվել սույն Կոնվենցիայի համաձայն:

 Հոդված 25. Արդարադատության խոչընդոտումը 

Յուրաքանչյուր Մասնակից պետություն պետք է ձեռնարկի այնպիսի օրենսդրական և այլ միջոցներ, որոնք կարող են անհրաժեշտ լինել, որ որպես քրեական իրավախախտումներ ճանաչվեն հետևյալ արարքները, երբ դրանք կատարվում են դիտավորությամբ. ա) ֆիզիկական ուժի օգտագործումը, սպառնալը կամ վախեցնելը կամ ոչ իրավաչափ առավելություն խոստանալը, առաջարկելը կամ տրամադրելը` կեղծ ցուցմունքներ տալուն դրդելու կամ ցուցմունքներ տալու գործընթացին միջամտելու կամ վարույթի ընթացքում ապացույցներ ներկայացնելու նպատակով, այն իրավախախտումների կատարման կապակցությամբ, որոնք այդպիսին են ճանաչվել սույն Կոնվենցիայի համաձայն. բ) ֆիզիկական ուժ, սպառնալիք գործադրելը կամ վախեցնելը` դատարանների կամ իրավապահ մարմինների պաշտոնատար անձանց կողմից իրավախախտումների կատարման կապակցությամբ վարույթի ընթացքում պաշտոնական պարտականությունների կատարմանը միջամտելու նպատակով, որոնք այդպիսին են ճանաչվել սույն Կոնվենցիայի համաձայն: Սույն ենթակետում ոչինչ չպետք է խախտի Մասնակից պետության այնպիսի օրենսդրություն ունենալու իրավունքը, որը պաշտպանում է այլ կատեգորիաների պաշտոնատար անձանց:
ամբողջությամբ՝
http://www.un.am/res/UN%20Treaties/XI_9.pdf

Դիտեք  ՝ Կոռուպցիայի դեմ պայքարի ոլորտում ՀՀ ստանձնած պարտավորությունները նաեւ.
2004թ. հունվարին Հայաստանն անդամակցել է ԿԴՊՊԽ-ին, իսկ 2004 թ. հունիսին և դեկտեմբերին, ստորագրել և վավերացրել է Եվրախորհրդի «Կոռուպցիայի մասին» քրեական իրավունքի կոնվենցիան և «Կոռուպցիայի մասին» քաղաքացիական իրավունքի կոնվենցիան:

դիտեք բլոգում  Կոռուպցիայի դեմ պայքարում Հայաստանի Հանրապետության ստանձնած միջազգային պարտավորությունները  (1) նաեւ այլ գրառումներ նման թեմաներով կոռուպցիա,  տեգում.

Ինչ է կոռուպցիան

1.1 Կոռուպցիայի սահմանումը


Ինչպես ցանկացած բարդ սոցիալական երեւույթի համար, կոռուպցիայի համար գոյություն չունի միասնական կանոնական սահմանում: Սակայն լուրջ խոսակցություն սկսելով կոռուպցիայի մասին, չենք կարող անտեսել, թե ինչ են հեղինակները նկատի ունենում, օգտագործելով «կոռուպցիա» հասկացությունը: Խոսքը ակադեմիզմի մասին չի, այլ ընթերցողների հետ փոխըմբռնման :

Այս զեկույցում, կխոսենք հիմնականում «պետական» կոռուպցիայի մասին, որտեղ կողմերից մեկը, պետական ծառայություն իրականացնող կողմն է, կամ կատարում է իշխանության կողմից որոշակի պատվիրակված լիազորություններ, կամ որեւէ այլ կերպ: Գիտակցելով, որ տերմինաբանությունը այնքան էլ ճշգրիտ չէ, այդպիսի անձանց համար օգտագործենք, "քաղծառայող», «պաշտոնատար անձ» կամ «չինովնիկ» բառերը:

Պետական կոռուպցիան գոյություն է ունենում, քանի որ չինովնիկը կարող է տնօրինել իրեն չպատկանող ռեսուրսներ՝ որոշակի որոշումների կայացման կամ մերժման միջոցով: Որոշ ռեսուրսներ կարող են ներառել բյուջետային միջոցներ, պետական ​​կամ համայնքային սեփականություն, պետպատվերներ կամ նպաստներ, եւ այլն: Հավաքագրելով տուգանքներ, հարկեր կամ օրենքով նախատեսված այլ պետական վճարներ, չինովնիկը տնօրինում է նաեւ իրեն չպատկանող ռեսուրսները, եթե տուգանքը (հավաքագրումը) օրինական է, ապա դա պետական ​​գանձարանի սեփականությունն է, որ փորձում է թալանել,  եթե օրինական չէ, ապա չինովնիկը փորձում է յուրացնել տվյալ անձի սեփականությունը:

Քաղաքացիական ծառայողը պարտավոր է որոշումներ կայացնել օրենքով (Սահմանադրությամբ, օրենքներով եւ այլ իրավական ակտերով) սահմանված նպատակների հիման վրա եւ հասարակության կողմից հավանության արժանացող մշակութային եւ բարոյական նորմերի հիման վրա: Կոռուպցիան սկսվում է այն ժամանակ, երբ այս նպատակները փոխարինվում են պաշտոնատար անձի շահադիտական հետաքրքրություններով, որն ամրագրված է կոնկրետ գործողություններով: Այս պայմանը բավարար է, որպեսզի երեւույթը բնութագրել ՝շահադիտական նպատակներով ծառայողական դիրքի չարաշահում: Այս երեւույթի եւ կոռուպցիայի միջեւ սահմանը բավական  լղոզված է: Շատ հազվադեպ է, որ պաշտոնյան կարող է ապօրինի օգտվել իր պաշտոնեական դիրքից, գործելով մեկուսացման մեջ, առանց ուրիշների ընդգրկելու իր ապօրինի գործունեության մեջ, ինչպես դա տեղի է ունենում, օրինակ, թաքցնելով ուրիշներից՝ չինովնիկին չպատկանող միջոցների յուրացումը (կարող եք հիշել նախկինում գործածվող  «գանձագողություն» տերմինը). Նման դեպքերում, որպես կանոն, չեն խոսում կոռուպցիայի մասին:

Ավելի հաճախ այլ կերպ է տեղի ունենում: Ստորեւ մի քանի օրինակներ, որոնք կարող են վերագրվել իրավիճակների, երբ դրանք սովորաբար նկարագրվում են «կոռուպցիա» տերմինով:.

•  Երբ շրջանի պետը հանրային միջոցներ հաշվին (նյութեր, մեքենաներ, զինծառայողներ) կառուցում է իր համար ամառանոց , նա մենակ չի գործում եւ ընկնում է որոշակի կախվածության մեջ ուրիշներից, որոնք  ներգրավված են շինարարության եւ դրա պահպանման մեջ. Որպես կանոն, օգտագործելով իր իշխանությունը ապօրինաբար նյութական օգուտներ ձեռք բերելու համար, պետը պետք է վճարի դրա դիմաց «հանցակիցներին« ծառայության ապօրինի առաջխաղացումներով, պարգեւավճարներով կամ այլ միջոցներով: Այս իրավիճակը մոտ է  կոռուպցիայի ընդունված տեսակետին, քանի որ այն ներառում է մի ամբողջ խումբ պաշտոնատար անձանց, որոնք կոլեկտիվ շահ են ստանում օրենքների եւ կանոնակարգերի խախտումներով:
•  Երբ պաշտոնյան պարտավոր է օրենքով որոշակի որոշում կայացնել որեւէ անձի համար (օրինակ, որեւէ տեսակի բիզնեսի լիցենզիայի տրամադրում) ստեղծում է դրա համար արհեստական անօրինական խոչընդոտներ է, նա դրանով իր հաճախորդին դրդում է կաշառք տալ, որը հաճախ եւ տեղի է ունենում: Այս իրավիճակը նույնպես մոտ է կոռուպցիայի ավանդական հասկացությանը, քանի որ այն փողկապակցված է կաշառք տալու եւ վերցնելու հետ:
•  Շատ հաճախ կոռուպցիայի անվան տակ (բառի նեղ իմաստով) հասկանում են իրավիճակ, երբ պաշտոնատար անձը կայացնում է մի ապօրինի որոշում, (երբեմն այդ որոշումը բարոյապես ընդունելի չի հասարակական կարծիքի համար), որն օգուտ է մի երկրորդ կողմի համար (օրինակ,՝ ընկերություն,  շնորհիվ այս որոշմանը ապահովում է իր համար պետպատվեր, շրջանցելով հաստատված կանոնակարգը), եւ պաշտոնատար անձը ապօրինի պարգեւավճար է ստանում այդ կողմից: Բնորոշ նշանները այս իրավիճակի այն է, որ որոշումը խախտում է օրենքը կամ չգրված հասարակական նորմերը, երկու կողմերն էլ գործում են երկկողմանի համաձայնությամբ, երկու կողմերն էլ ստանում են ապօրինի շահույթներ եւ առավելություններ, այնպես էլ փորձում են թաքցնել իրենց գործողությունները.
•  Վերջապես, լինում են իրավիճակներ, երբ պաշտոնատար անձին ճնշման կամ շանտաժ միջոցով ստիպում են ապօրինի որոշում. Սովորաբար դա տեղի է ունենում արդեն հանցավոր գործունեության մեջ ներքաշված պաշտոնյաների կողմից, որոնք, ենթարկվելով ճնշմանը, ըստ էության, ստանում են մեկ պարզ շահ, որ նրանց չեն բացահայտի

Պետք է նկատել, որ այս թվարկումը չի սպառում կոռուպցիայի երեւույթը:

Օգտակար է տարբերակել վերին եւ ստորին կոռուպցիան: Առաջինը ընդգրկում է քաղաքական գործիչների, բարձր եւ միջին օղակների պաշտոնյաներին եւ ներառում որոշումներ, որոնք ունեն բարձր գին (օրենքների ձեւակերպումներ, պետական ​​պատվերներ, սեփականության ձեւերի փոփոխություններ եւ այլն). Երկրորդը տարածված է միջին եւ ցածր մակարդակներում, եւ կապված է պաշտոնատար անձանց ու քաղաքացիների մշտական, ընթացիկ փոխգործակցությամբ (տուգանքներ, գրանցումներ եւ այլն).